गुरुवार, 12 अप्रैल 2018

छन्द-परिचय



पूर्व पाठ में हमने अधोलिखित श्लोक के माध्यम से वर्णिक गणों  पर विचार किया था -         
         मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च    नकारो,   भादिगुरुः    पुनरादिलघुर्यः ।

              जो गुरुमध्यगतो रत्नमध्यः , योऽन्तगुरुःकथितोऽन्तलधुस्तः ।।

अर्थात-  १-  मगण- तीनो गुरु वर्ण २- नगण- तीनों लघु वर्ण ३-भगण- प्रथम गुरु अन्य दो  लघु, ४- यगण- प्रथम लघु, शेष दो गुरु ,५- जगण- मध्यम वर्ण गुरु, शेष दो लघु ६- रगण- मध्यम वर्ण लघु. शेष दो गुरु ,७- सगण- अन्तिम वर्ण  गुरु शेष दो लघु ,८- तगण-  अन्तिम वर्ण लघु , शेष दो गुरु ।

निम्न श्लोक के माध्यम से भी गणों को कंठस्थ किया जा सकता है –                                                 
                           आदिमध्यावसानेषु , य-र-ता यान्ति लाघवम् ।

भ-ज-सा गौरवं यान्ति , म-नौ तु गुरुलाघवम् ।।

 संक्षिप्तरुप में हम इन्हें-  ।। यामाताराजभानसलगम् ।।   इस प्रकार से भी  अपने स्मृति पटल पर  सुरक्षित कर सकते है ।

मात्रिक गण-  मात्रिक छन्दो में हम प्रत्येक पाद की मात्राओं की गणना करते है । प्रत्येक मात्रिक गण में ४ मात्राएँ होती है । मात्रगण ५ है ।उनके नाम एवं चिन्ह अधोलिखित है –
                                  -  S S,    न-  I I, भ- S I I, –I S I, स- I I S

यति एवं गति-
                           यति-  प्रत्येक श्लोक के एक पाद में  जितने अक्षरों का बाद अल्प-विराम होता है, उसे हम यति कहते है । यति का अर्थ ही विराम, या विश्राम होता है ।

गति-  गति का अर्थ होता  प्रवाह । श्लोक की धाराप्रवाहिता ही गति होती है ।

अब हम क्रमशः प्रमुख  छन्दो को उनके लक्षणो एवं उदाहरण के ,साथ समझने का प्रयास करेंगे । जिसमें सर्वप्रथम आर्या छन्द तत्पश्चात समस्त छन्दों का अध्ययन करेंगे ।

१-  आर्या-  
  यस्यः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्था तृतीयेऽपि ।

अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या  ।।

यह मात्रिक छन्द है । इसके प्रथम पाद में  १२ मात्राएँ, तथा द्वितीय में १८, तृतीय पाद में १२ मात्राएँ एवं चतुर्थ पाद में  १५ मात्राएँ होती है ।
उदाहरण-  
        अपरितोषाद्विदुषां ,न साधुमन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।

              बलवदपि शिक्षितानाम् , आत्मन्य प्रत्ययं चेतः ।।[i]




                                                                                                            शिव त्रिपाठी
                                                                                                        गुरुवासरः १२/०४/१८
                                       
                                                                                                                       क्रमशः------










[i] अभिशाकुन्तलम् १-२

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

समासशक्तिविमर्शः यस्मिन् समुदाये पदद्वयं   वा पदत्रयं   वा परस्परं समस्यते स   सम ु दायः   समासः    इति । प्राक्कडारा समासः [i] - समासस...