बुधवार, 25 अप्रैल 2018

ऋग्वेद-परिचय (प्रथम-खण्ड)

     
                           
                              ऋग्वेद- खण्ड-प्रथम

हमारा वैदिक साहित्य विश्व का  सबसे  प्राचीनतम सहित्य है । वैदिक साहित्य का प्रथम ग्रन्थ ऋग्वेद  ही  है  । यह भारतीय संस्कृति के आधारस्तम्भ का रुप प्रतिष्ठित है ।
                        इष्ट की प्राप्ति एवं  अनिष्ट के परिहार के अलौकिक उपाय को बतलाने वाला ग्रन्थ वेद ही है । वेद शब्द अनेक प्रकार से हमारे  व्याकरण शास्त्र में प्रयुक्त होता है , विद् सत्तायम्, विद् ज्ञाने, विद् विचारणे, तथा विदलृ लाभे इत्यादि धातुओं से यह  शब्द  निष्पन्न होता है 
ऋग्वेद सामान्य परिचय- ऋच्यते स्तूयतेनया  इति ऋक्  ऋग्वेद संहिता के प्रवचनकर्ताओं में सर्वप्रथम नाम आता है-पैल ऋषि का ऋक् का समान्य अर्थ है स्तुतिपरक मंत्रो से , ऋग्वेद का ऋत्विक् है-होता ।
ऋग्वेद में  १० मण्डल ८ अष्टक् १०२८ सूक्त ८५ अनुवाक् है ।

१.  महाभारत के अनुसार इसकी २१ शखाएं प्राप्त होती है जिसमें  ५ शाखाएं वर्तमान में उपलब्ध है-

(क)     शाकल

(ख)    वाष्कल

(ग)        शांखायन्

(घ)       आश्वलायन

(ङ)       माण्डूकायन

 ध्यातव्य- आचार्य पतञ्जली जी ने भी २१ शाखाओं का उल्लेख  अपने महाभाष्य ग्रन्थ पर किया है-
                               एकविशंतिधावाहवज्यम् (महा. १ आ.) 

ऋग्वेद का वर्ण्य विषय-  

   प्रथम मण्डल -  अग्नि , इन्द्र, मरुत, और  अश्विनौ   की स्तुति , तथा इन्द्रवायु, मित्रावरूणौ, विश्वदेवा. सविता, पूर्षा. आप,वरुण, उषस, रुद्र, सोम, सूर्य, विष्णु, इत्यादि, देवो से सम्बन्धित मंत्रो का स्तुतिपरक प्रतिपादन ।

द्वितीय मण्डल – अग्नि, इन्द्र, ब्रह्णस्पति, वृहस्पति, विश्वेदेवा, मरुत्, राका (पूर्णिमा) ,सिनीमाली, सरस्वती  आदि देवताओं का वर्णन इस मण्डल में प्राप्त होता है ।

तृतीय मण्डल- अग्नि यूप, इन्द्राग्नी, विश्वामित्र नदी संवाद ।

चतुर्थ मण्डल-  अग्नि,रूद्र, श्येन, द्यावापृथवी,वायु,क्षेत्रपति ,सीता आदि ।

पञ्चम् मण्डल-अग्नि,इन्द्र, विश्वेदेवा, अत्रि, मित्रावरुणौ, अश्विनौ, पर्जन्य, पृथवी आदि ।

षष्ठम मण्डल- अग्नि, इन्द्र, विश्वेदेवा, गाव, उषा, रथ, धनु आदि ।

सप्तम मण्डल- अग्नि, इन्द्र. नदी, वरुण,  सरस्वती, मण्डूका आदि ।

नवम मण्डल – पवमान , सोम । 
     
दशम मण्डल – यम-यमी संवाद  (सू.१४)  अक्षाः सूक्त (सू. ३४) मन सू.(५८)  ज्ञानम्  (सू. ७१) पुरुष सूक्त (सू.९०) पुरुरवा-उर्वशी संवाद (सू.९५)  सरमा-पाणि संवाद (सू. १०८)  प्रजापति सू ( सू. १२१)  भाववृत्तयम् नासदीय सू. (सू.१२९)  श्रद्धा सू. (सू.१५१) संज्ञानम् सू. (सू. १९१)  

ऋग्वैदिक देवता विचार-  निरुक्तकार यास्क ने  अनुसार (अ.७से१२ तक) देवता काण्ड में  को कुल ३ भागों में बाटा है-

अग्निस्थानिक                       अन्तरिक्षस्थानिक                  द्युस्थानिक
                                                                                                              
      अग्नि                                      इन्द्र या वायु                                 सूर्य

देवता
लोक
सवन
ऋतु
छन्द
स्तोम
साम
संबद्ध देवता
अग्नि
पृथवी
प्रातः
बसन्त
गायत्री
त्रिवृत
रथन्तर
इन्द्र,सोम वरुण आदि
इन्द्र
अन्तरिक--क्ष
माध्यदिन
ग्रीष्म
त्रिष्टुप
पञ्चदश वृहत
वृहत
अग्नि,सोम,
विष्णु
सूर्य
द्युलोक
सायं
वर्षा
जगती
सप्तदश
वैरुप
चन्द्रमा,वाक्
सम्वत्सर
           



नोट-  ऋग्वेद में देवों की संख्या ३३ बताई गयी है , उन्हे ११*११=३३ त्रिगुण एकादश भी कहा जाता है ।

                                                                                       

                                                                                     शिव त्रिपाठी
                                                                        बुधवासरः  २५/०४/१८
                                                                                                                                                                                           क्रमशः



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

समासशक्तिविमर्शः यस्मिन् समुदाये पदद्वयं   वा पदत्रयं   वा परस्परं समस्यते स   सम ु दायः   समासः    इति । प्राक्कडारा समासः [i] - समासस...